Elhuyar Zientzia

Norteko Ferrokarrilla/2025-06-27 06/30/2025

Norteko Ferrokarrilla/2025-06-27 XXIX. denboraldiaren 42. saioa. Azken saio hau, Eredu Estandarrarekin irekin dugu, eta muoi g-2 partikulen esperimentu batek eragin duen krisiarekin. Kolokan al dago Eredu Estandarra? Dirudienez, kontua ez da hain larria. Gero bi gai jorratu ditugu. Batetik Paper Eskolako Mentxu Aiertzak ekarri digu esparatraputik papera egiteko proiektuaren berri. Eta bukatzeko, BRTAko Garbiñe Manterola, Tecnaliako Garbiñe Atxaga eta Teknikerreko Iban Arriola iza dira gurekin, Euskadiko industriak espaziorako proiektuetan nola hartu duen parte aztertzeko. Proiektu asko dira, eta onurak ez dira espaziorako bakarrik izaten. /episode/index/show/elhuyar/id/37216445

Ekosfera/2025-06-25 06/27/2025

Ekosfera/2025-06-25 V. denboraldiako 42. saioa. Azkena. Bi gai ekarri ditugu prpogramara. Batetik, nekazaritza ekologikoak hegaztietan duen eraginaz hitz egin dugu, Ekolurra-ENEEK-eko Xabier Lejarzegirekin eta Bird Centerreko Edorta Unamunorekin. Bestetik, Euskelec lasterketaz hitz egin digu Tknika-ko Gaizka Lazarobasterrekin. Auto elektrikoen lasterketa bat da, baina hezkuntzara bideratuta, ikasleek ikasturte osoan egindako diseinu eta antolaketa batean oinarrituta. /episode/index/show/elhuyar/id/37174870

Norteko Ferrokarrilla/2025-06-20 06/23/2025

Norteko Ferrokarrilla/2025-06-20 XXIX. denboraldiaren 41. saioa. Ordenagailu kuantikoa Donostian; IBMk Quantum System Two instalatuko du 2025ean, albiste ona da baina ez oso ondo komunikatuta. Gero, kriminalistikari buruzko saio bat egin dugu Josu Lopez Gazpio dibulgatzailearekin: Harold Frederick Shipman, historiako serieko hiltzailerik emakorrenaren istorioa. /episode/index/show/elhuyar/id/37110670

Ekosfera/2025-06-18 06/23/2025

Ekosfera/2025-06-18 V. denboraldiaren 41. saioa: hasieran, historian izan den pertsonarik azkarrenaz eta T8z hitz egin dugu, Australiako antzinako ehiztari baten aztarnei buruz. Korrikalari bat. Gero, Arantza Aldezabal Roteta eta Amaia Alberdi Elola izan ditugu gurekin. Biak biologoak, hura EHUkoa eta hau ikerketatik lehen sektorera salto egindakoa da. Nekazaritzak eta abeltzaintzak lurzoruarekin duen harremanaz hitz egin dugu, bi ikuspuntutatik: ikuspuntu akademikotik eta nekazarien eta artzainen ikuspuntutik. /episode/index/show/elhuyar/id/37110520

Norteko Ferrokarrilla/2025-06-13 06/16/2025

Norteko Ferrokarrilla/2025-06-13 XXIX. denboraldiaren 40. saioa: Asier Sarasua Aranberri biologoarekin izan gara, txoriak.eus weborriko sortzailea, Itsas Enara elkartearen eta Euskal Batzorde Ornitologikoaren kidea. Hain zuzen ere, azken horrekin aritu da Euskal Herrikoak ez diren espezieen izen arrunten proposamen bat lantzen. Horretaz hitz egin dugu. Zein da irizpide egokiena espezie bati izen arrunta jartzeko, tradizioak ez badu ematen biderik? Gainera, Lorena Egidazu Ormazabal matematikariarekin izan gara, Gure kooperatibako fundatzaileetako bat. Diskalkuliaz hitz egin digu, dislexiaren pareko arazo bat, baina matematikari aplikatzen zaiona. Haiek antolatu dute Javier Garcia Orza adituarekin hitzaldi bat ekainaren 27rako, eta horren berri ere eman digu. /episode/index/show/elhuyar/id/37022325

Ekosfera/2025-06-11 06/12/2025

Ekosfera/2025-06-11 V. denboraldiaren 40. saioa: saioa ireki dugu ibaiak iraulzearen ideiarekin; Chiacgo ibaiaren kasuan gauzatu zuten eta Siberiako ibai baten kasuan, laku erradioaktibo bat sortu zuten. Gero, mahastiez eta ingurumenaz hitz egin dugu. AZTIko Maite Cidad eta Neikerreko Ana Aizpurua ikertzaileek hitz egin digute txankolindegi baten jardueraz eta Bastidako mahasti baten arriskuez, hurrenez hurren. Saio bukatzeko, ozeanoak iuntzen ari direla kontatu dugu, eta nolakoak diren koalen hatsa eta usaina. /episode/index/show/elhuyar/id/36968390

Norteko Ferrokarrilla/2025-06-06 06/09/2025

Norteko Ferrokarrilla/2025-06-06 XXIX. denboraldiaren 39. saioa: Elhuyarko bi proiektu. Batetik, Bizilabe ezagutu dugu. Gazteek aisialdian zientziarekin kontaktuan egoteko aukera paregabe bat. Bost herritan, gasteek zientziako tailerrak, esperimentuak eta proiektu jarraituak egiteko aukera dute. Guk, Bizilabe gertutik ezagutzeko Saioa Aranbururekin hitz egin dugu, jardunaldi horiek gidatzen dituzten adituetako batekin. 2017an martxan jarritako proiektua da, eta dagoeneko ireki da hurrengo ikasturtean parte hartu nahi dutenentzako matrikulazio-epea. Bestetik, Elhuyar aldizkariaren ekaineko zenbakia argitaratu da, eta gainbegirada bat egin diogu Ana Galarraga kozuzendariarekin. Zenbaki honetan, gai nagusia adimen naturala da. /episode/index/show/elhuyar/id/36915735

Ekosfera/2025-06-04 06/05/2025

Ekosfera/2025-06-04 V. denboradliaren 39. saioa: abiatu gara Goi Paleolitoko migrazioen azken ikerketa baten berri ematen, besteak beste, EHUko Alvaro Arrizabalagak egin duena. Gero, auditoria energetikoak ezagutu ditugu Goienereko Oier Etxebarriaren eskutik. Batetik, gure etxea edo beste edozein eraikinak energia kudeatzeko modu optimoa helburu duen diagnostiko bat da. Bestetik, bertan bizi garenon bizimodua eraginkortasun energetikoa lortzeko bideak identifikatzeko balio du. Eta saioa bukatzeko sodiozko bateriei buruz hitz egin dugu, litioa erabiltzearen arazoei aurre egiteko ordezko aukera bat direlako. Txinan, adibidez, scooter elektrikoetan sustatzen ari dira sodio-ioizko baterien erabilera. Eta Europan eta hemen ere, Euskal Herrian, ikerketa-lerro handia ere bada hainbat zentro teknologikotan. /episode/index/show/elhuyar/id/36860385

Norteko Ferrokarrilla/2025-05-30 05/29/2025

Norteko Ferrokarrilla/2025-05-30 XXIX. denboraldiaren 38. asioa: dimentsioei buruzko saio berezia. Zergatik den denbora laugarren dimentsioa, nola lortzen den zineman 3Dko sentsazioa, audioaren 8D sistema, soken teoriak proposatutako 26 dimentsioen teoria... eta elkarrizketa bat egin dugu Urdaibai Bird Center-eko Edorta Unamuno biologoarekin, hegaztien ikusmenari buruz. Hegazti batzuen ikusmen panoramikotik, harraparien 3D-ko ikusmenera arte. /episode/index/show/elhuyar/id/36766825

Norteko Ferrokarrilla/2025-05-23 05/29/2025

Norteko Ferrokarrilla/2025-05-23 XXIX. denboradliaren 37. saioa. Gaur aldi berean Bilbon izango diren bi ekitaldiri buruz aritu gara. Batetik, Ikergazte kongresua, bi urtean behin antolatzen den ikertzaile gazte euskaldunen kongresua. Ainhoa Latatu UEUko langileak kontatu digu zer izango den bertan. Eta, bestetik, Elhuyar Zientzia Azoka ospatuko da Bilbon, ikasturte osoan gazteek landutako ikerketa proiektuen erakustaldia Bilboko kaleetan. Elhuyarko Danel Solabarrieta antolatzaileak hitz egin digu aurtengo edizioen berrikuntzei buruz. /episode/index/show/elhuyar/id/36766800

Ekosfera/2025-05-28 05/29/2025

Ekosfera/2025-05-28 V. denboraldiaren 38. saioa. Nagiaren arriskuari buruz hitz egin dugu. Eboluzioan animalia hori egokitu da garaian garaiko kondizioetara, eta orain haren familia osoa dago desagertzeko arriskuan. Gero, Marteloskopioa ezagutu dugu, Bermeon dagoen pagoen baso bat laborategi bihurtuta. Neikerreko Nahia Gartzia Bengoetxea ikertzaileak kontatu digu nola erabiltzen duten ikerketan. Gero, BRTA sarien hirugarren edizioko irabazleak aipatu ditugu. Eta bukatzeko oso ideia bitxia: Kaliformiaren hegoaldean, Mediterraneoko fruta-euli inbaditzailearen kontra, fruta-eulia bera erabiltzea. /episode/index/show/elhuyar/id/36766770

Ekosfera/2025-05-21 05/23/2025

Ekosfera/2025-05-21 V. denboraldiaren 37. saioa: BC3 zentroak zabaldutako albiste batekin hasi gara. Hiri askotan ingurumen-planek duten arazo bat topatu dute ikertzaileek, alegia, planifikazio egokiak izaten diren arren, hiri gehienetan ez zaio planari behar den jarraipena ematen. Gero, Irati Diez Virto dibulgatzaileak bi istorio ekarri dizkigu, poluzioa eta animaliak lortzen dituena. Istorio bitxiak. Batetik, kopetazuriek plastikoak erabiltzen dituztela kabiak egiteko, eta kasu batzuetan horrek haien jokabidea aldatu duela. Eta, bestetik, izokinen migrazioan substantzia lasaigarriek duten eraginari buruzko istorio bat. /episode/index/show/elhuyar/id/36686910

Norteko Ferrokarrilla/2025-05-16 05/19/2025

Norteko Ferrokarrilla/2025-05-16 XXIX. denboraldiaren 36. saioa: CICnanoGUNEan inauguratu duten dorrea kuantikoarekin hasi gara. Ordenagailu kuantikoa ikertzeko proiektua da. Silizioaren elektroien espinarekin garau nahi dituzte bit kuantikoak. Guk ikerketa hori gaur egungo testuinguruan jarri dugu. Gero, pigmentuei buruz hitz egin dugu Oskar Gonzalez gure kolorezalearekin. Pigmentu sintetikoen historiaz eta gaurko egoeraz hitz egin dugu, kimikak pigmentuen industria irauli egin zuelako XIX. mendetik aurrera. Adibidez, BIC bolalumaren tintaz hitz egin dugu. /episode/index/show/elhuyar/id/36621645

Ekosfera/2025-05-14 05/15/2025

Ekosfera/2025-05-14 V. denboraldiaren 36. saioa: San Isidro egunaren bueltan gaude, abeltzainen eguna. Horren aitzakian, Asier Albite Arregiren bisita izan dugu, abeltzaina izateaz gain, eta Albaikide enpresako albaitaria. Baserriko abereen albaitariaren bizimodu modernoaz hitz egin digu. Sektorea gainbeheran dago, bai baserriko albaitarien aldetik bai eta abeltzainen aldetik. Eta horrez gain, lan bokazional eta gogor horretan, profesionalen bizitza pertsonala ez da zaintzen erraza. Horretaz guztiaz hitz egin digu Albitek, bai eta albaitari baten lana nolakoa den gaur egun. /episode/index/show/elhuyar/id/36575945

Norteko Ferrokarrilla/2025-05-09 05/12/2025

Norteko Ferrokarrilla/2025-05-09 XXIX. denboradliaren 35. saioa: Zientziaren Giltzak taldeko bost lagun izan dira gurekin. 10 urte bete berri dituzte Ondarroan dibulgazioko ekitaldiak antolatzen, eta zoriondu egin ditugu. Haien ibilbideaz hitz egin digute, eta dibulgazioa hirietatik urruti egiteari buruz ere bai. Taldearen bi fundatzaile izan dira gurekin, Edu Zabala eta Mario Feijoo; gainera, taldean urte asko eman dituen Leire Arantzamendi ere bai; eta gazteen belaunaldiko Lara Burgoa eta Joseba Goikoetxea ere batu dira solasaldian. Bestalde, aurtengo CAF-Elhuyar sariketaren berri ekarri digu Elhuyarko Garazi Andonegik. /episode/index/show/elhuyar/id/36530220

Ekosfera/2025-05-07 05/09/2025

Ekosfera/2025-05-07 V. denboarldiaren 35. saioa: David Attenborough 99 urte bete ditu, eta lanean jarraitzen du; besteak beste, Ocean dokumentalaren aurkezpena egin berri du. Bestelde, gure gaurko gai nagusia biopolimeroak eta ekonomia zirkularra izan da. EHUko Cristina Peña Rodriguez kimikariarekin hitz egin dugu. Artilearen arazoez hitz egin dugu, ez baitakigu zer egin moztutakoarekin. Eta polimeroen birziklapenaz. Eta Industriak egiten duen ahaleginaz materialak ingurumenarekiko agresiboak ez izateko. Polimeroen kimikak gaur egun duen panorama zabal bat eman digu. /episode/index/show/elhuyar/id/36505905

Norteko Ferrokarrilla/2025-05-02 05/05/2025

Norteko Ferrokarrilla/2025-05-02 XXIX. denboraldiaren 34. saioa: XXI. mendeko ehen 25 urteetako argikulu zientifikorik aipatuenak. Gainera, Lide Arana Urbieta EHUko biokimikariak triglizeridoen metabolismoaz hitz egin digu, eta azaldu digu zergatik ez dagoen argi adibidez aguakateek beste edozein frutak ez duen zerbait eskaintzen duen. Azkenean, elikagaiei esker, lipidoen kimikak ere izaten ditu modak. /episode/index/show/elhuyar/id/36434735

Ekosfera/2025-04-30 05/05/2025

Ekosfera/2025-04-30 V. denboraldiaren 34. saioa: Trumpen murrizketek datuen bilketari nola eragiten dioten kontatu dugu. Gero, EHUko Gorka Bueno Mendieta eta Maite de Blas Martin izan dira gurekin, Bilboko ingeniaritza eskolakoak. Haien taldeak neurtu du unibertsitatearen beraren aztarna ingurumenean. Eta, amaitzeko, Islandiako zuhaitzen kontuak. /episode/index/show/elhuyar/id/36434645

Ekosfera/2025-04-23 04/28/2025

Ekosfera/2025-04-23 V. denboraldiaren 33. saioa. Baterien birziklapenaz hitz egin dugu, alegia, inguruan ditugun gailu elektrikoen baterietatik metalak berreskuratu eta berrerabiltzeko teknologia oraindik ez dugula kontatu dugu. Oraindik. Bestetik, Olentzia Itsas Estazioko Denis Benitok kontatu digu nola tratatzen diren gaur egun euskal kostaldean lehorreratzen diren itsas espezieak. Zetazeoei buruz hitz egin dugu, baina baita itsa zakurrei, dortokei eta marrazoei buruz ere. Gainera, Mauna Loa behatokiaren neurketetan Donald Trumpen politikak nola eragiten dutela ere kontatu dugu. Kontu larria, hamarakadetan izan diren CO2ren neurketak dagoeneko eteten direlako tarteka, eta ez dakigu zein izango den horren etorkizuna. /episode/index/show/elhuyar/id/36335815

Norteko Ferrokarrilla/2025-04-25 04/28/2025

Norteko Ferrokarrilla/2025-04-25 XXIX. denboraldiaren 33. saioa. Gorotzaren gaiarekin abiatu gara; kontu asko ditu, besteak beste haren kimika perfumeen industrian erabiltzen dela, oso efektu kimiko berezi bati esker. Gero, bai&by fundaiozko , desgaitasun intelektuala dutenentzako euskara ikasteko metodoa eta naturaren benetako aleatoriotasuna, kuantikaren bidetik. /episode/index/show/elhuyar/id/36335715

Norteko Ferrokarrilla/2025-04-18 04/23/2025

Norteko Ferrokarrilla/2025-04-18 XXIX. denboraldiaren 32. saioa: Laboratorium museoko Hitzik gabe dibulgatzea erakusketaz hitz egiten hasi gara. Gero, Txoni Matxain kimikari kuantikoarekin hitz egin dugu bere lana egiteko beharrei buruz. Alde batetik, kalkulu kuantikoen beharraz, eta, bestetik, eta ikuspuntu praktikotik, nolako ekipamendua behar den gaur egun lan hori egiteko. /episode/index/show/elhuyar/id/36275935

Ekosfera/2025-04-16 04/23/2025

Ekosfera/2025-04-16 V. denboraldiaren 32. saioa: alderantzizko baso baten gainean dago Venezia eraikita. Egurraren gainean. Baina nola? Eta zer arazo ematen ditu gaur egun? Horrekin ireki dugu aste honetako saioa. Gero, Biolur-eko Leire Ibarretxe izan dugu, eta nekazaritza ekologikoan pestizidak, plagizidak eta ongarri kimikoak nola ordezkatzen dituen kontatu digu. /episode/index/show/elhuyar/id/36275905

Norteko Ferrokarrilla/2025-04-11 04/14/2025

Norteko Ferrokarrilla/2025-04-11 XXIX. denboraldiaren 31. saioa. Adimen artifizialaz eta hezkuntzaz hitz egin dugu Beñat Erezuma Arisketa bigarren hezkuntzako irakaslearekin. Bilboko Miguel de Unamuno institutuan ematen ditu tekniologiako klaseak, eta aspalditik ari da gaia esploratzen. Adimen artifiziala nola erabili esploratu du. Besteak beste, adimen artifizialaz egindako olerki-liburu bat eta podcast bat ditu. Gaiaz lasai hitz egiteko aukera izan dugu. /episode/index/show/elhuyar/id/36124740

Ekosfera/2025-04-09 04/10/2025

Ekosfera/2025-04-09 V. denboaldiaren 31. saioa. Don Boscoko ikastetxeko ikasleek egindako bi proiekturi buruz hitz egin dugu. Bika kimikakoak, baina biak Hegoamerikako komunitate batzuetako errealitatean oinarrituta. Batetik, Ane Lazkano Navarlaz irakasleak azaldu digu dengearen eltxoa uxagarri bat bilatu dutela, olio esentzialetatik eta Peruko Piura Garaian dituzten baliabideetatik abiatuta. Bestetik, Irati Legorburu Artolak kontatu digu Boliviako Valles Cruceños eskualderako nekazal ongarri eta produktu fitosanitario jasangarriak ekoiztu dituztela. /episode/index/show/elhuyar/id/36081275

Norteko Ferrokarrilla/2025-04-04 04/07/2025

Norteko Ferrokarrilla/2025-04-04 XXIX. denboraldiaren 30. saioa. Litioaren arazoaz hitz egin dugu, bateriak egiteko ezin egokia, baina segurtasun arazoak ematen dituena. Eta ORAI adimen artifizialeko zentroko Igor Leturia eta Iñigo Morcillo ikertzaileen bisita izan dugu. Haien taldeak diktaketa-sistema bat garatu dute dibertsitate funtzionala duten gazteentzat, adimen artifiziala erabilita. Gazteek teklatua erabili ordez, ahoz diktatu dezakete testu bat ordenagailuak uler dezan. AskHezi du izena sistema berriak, eta euskararentyzat funtzionatzen du. Bukatzeko, ohi bezala, kuantikari begira jarri gara. Errealitatearen kontzeptuaz hitz egin dugu: ez al da existitzen neurtzen ez duguna? /episode/index/show/elhuyar/id/36033560

Ekosfera/2025-04-02 04/03/2025

Ekosfera/2025-04-02 V. denboraldiaren 30. saioa: mendi-ibilbide asko aldatu dira Mont Blanc-en klima-aldaketaren ondorioz. Horrekin hasik dugu aste honetako Ekosfera. Gainera, polimeroen beharraz hitz egin dugu Miren Aguirre Arrese EHUko kimikariarekin. Polimeroak (tartean plastiko asko) behar ditugu bizimodu modernoan, eta aldi berean arazoak sortzen du haien gainerabilerak. Biren arteko oreka non dagoen esaten ez da erraza. Bukatzeko, erlaxatu gara Versailleseko frutarbolen lorategia gogora ekarrita, eta Eguzki erregearen udare maiteak aipatu ditugu. /episode/index/show/elhuyar/id/35987255

Norteko Ferrokarrilla/2025-03-28 03/31/2025

Norteko Ferrokarrilla/2025-03-28 XXIX. denboraldiaren 29. saioa. Energia ilunaren ikerketarekin hasi gara, DESI espektroskopioren azken emaitzak beste teknika batzuekin konbinatu dituztelako eta susmoa dago energia iluna ahultzen ari dela. Gai nagusia kriminalistika izan da. Josu Lopez Gazpio dibulgatzaileak azaldu digu zientziak nola argitu zuen zein izan zen Romanov familiaren patua, tsarren familiarena, iraultza errusiarraren hasieran. Eta gainera kuantikaz hitz egin dugu: zergatik sortu ziren bi mekanika kuantiko duela ehun urte? Ez al zen nahikoa bakarra izatea? Eta zein da onena? /episode/index/show/elhuyar/id/35933125

Ekosfera/2025-03-26 03/27/2025

Ekosfera/2025-03-26 Añana-Sobrongo Ekoetxe berria inauguratu dute. Oraingoz Sobrongo egoitza ireki dute, uraren museoa zegoen eraikina baliatuta. Gu Ainhoa Diez de Salazar Gutierrez IHOBEko langilearekin izan gara. Bera da Ekoetxeen arduraduna, eta harekin hitz egin dugu Ekoetxe berriaz eta ingurumen hezkuntzaz. Gainera, beste bi kontu. batetik, elefanteak uxatzeko erleak erabiltzeko ideia, eta bestea galdera sinle bat: nola hiltzen dira zuhaitzak? /episode/index/show/elhuyar/id/35884575

Norteko Ferrokarrilla/2024-03-21 03/24/2025

Norteko Ferrokarrilla/2024-03-21 XXIX. denboraldiaren 28. saioa: Eguzkiaren ikerketa eta Elhuyar aldizkaria. /episode/index/show/elhuyar/id/35834405

Ekosfera/2025-03-19 03/24/2025

Ekosfera/2025-03-19 V. denboradliaren 28. saioa: ICARUS proiektua animaliak baliatzeko hodamendi naturalak iragartzeko, eta hegaztien burmuinaren eboluzioa. /episode/index/show/elhuyar/id/35834335

Elhuyar Zientzia

TOPICS